Các khái niệm là những trung tâm rung chấn (centre de vibrations)
Khái niệm:: Deleuze và Guattari
Câu hỏi liên quan đến
Nói một cách nghiêm ngặt thì người VN chúng ta ít khi đặt ra và trả lời câu hỏi “là gì?”
Tất cả những gì chúng ta biết về Socrates là qua những cuộc đối thoại mà Plato ghi lại. Hy Lạp là nơi đầu tiên chấp nhận điều kiện khả tử của con người để trả lời câu hỏi: “Thế nào là một đời sống hạnh phúc?”
Khái niệm philosophy được Pythagoras đưa ra
Tại sao Hy Lạp trước đó không có triết học?¶
- Thần thoại Hy Lạp có từ thời Kỷ hà, cuối Hy lạp tăm tối, khoảng TK 8, 9 TCN
- Thời điểm xuất hiện triết học cổ đại phương Tây: tk 7 CN
Socrates chết vì tội báng bổ thần thánh, do người dân bỏ phiếu (dù chỉ nhỉnh hơn một chút) và làm băng hoại thanh niên
Triết học dùng để sự thuyết phục của lý trí. Sức mạnh cao nhất, trình độ tư duy cao nhất của con người.
Tri thức của triết học là hiểu biết sâu xa của sự vật. Nó không dễ đạt tới, và không có đáp án cuối cùng
Thế nào là câu hỏi triết học?¶
Những câu hỏi thiết thân, căn bản nhất của sự tồn tại. Tất cả các sinh vật sống đều phải chết, nhưng ta lại đặt câu hỏi về cái chết
Ban đầu nó là khoa học của mọi khoa học. Nhưng hiện nay các ngành khoa học khác nhau cho phép trả lời các câu hỏi mà triết học trước đây đặt ra. Giờ đây nó được định nghĩa là một diễn trình suy tư dựa trên vốn kiến thức sở hữu được
“Triết học là gì?” theo Deleuze¶
Triết gia có thể làm triết học cả đời, nhưng ít khi hỏi câu đó. Nhưng khi về già, tức là khi con người bắt đầu dao động giữa cái sống và cái chết, thì họ mới đặt câu hỏi “triết học là gì?”. Triết học, như vậy, là bạn của người già.
Người phương Đông hay hướng đến sự thông thái, nhưng người Hy Lạp thay thế khái niệm đó mà chỉ yêu mến sự thông thái thôi. Nhưng vì yêu có thể mang nét nghĩa sơ hữu, nên DG đề xuất thay bằng bạn — bạn của sự thông thái
Bạn ở đây là một nghiệm sinh siêu việt. Triết gia gặp người bạn siêu việt dưới hình hài của khái niệm. Thế nên, triết gia là bạn của khái niệm.
Sơn Tinh Thuỷ Tinh đến cầu hồn dù chưa hề biết Mỵ Nương là ai, Mỵ Nương cũng chẳng biết họ là ai, và cả hai người cũng chẳng biết nhau. Nhưng vào thời điểm đó họ trở thành đối thủ của nhau. Vì Mỵ Nương chưa xác lập mối quan hệ với ai, nên cả 2 người đều không phải là người thứ ba.
Điều kiện để trở thành công dân thành quốc Hy Lạp: nam trưởng thành tự do. Quyền lợi: được tham gia vào các hoạt động cai quản thành quốc.
Mô hình xã hội - chính trị thành quốc của Hy Lạp cổ đại là xã hội của những người bạn (hay của những người bình đẳng), nhưng đồng thời cũng thúc đẩy việc tạo ra những mối quan hệ cạnh tranh
Công dân có ý định tham gia vào sự cai quản thành quốc, nên họ trở thành đối thủ của nhau.
Cạnh tranh tất yếu dẫn tới lựa chọn, và lựa chọn đòi hỏi phải phân biệt theo một thứ tự nhất định. Việc Plato đặt ý niệm triết học làm tiêu chí lựa chọn (có thể là do chứng kiến cái chết của thầy mình) đã bắt các khái niệm triết học phải chịu cái gánh nặng thực hành, biến nó thành đối thủ của các hoạt động chính trị. Tuy nhiên ông là người duy nhất làm điều đó, vì sau đó không ai nghĩ là triết gia nên đứng ra cai quản.
Ở thời hiện đại triết học có những đối thủ cạnh tranh ở các lĩnh vực thuộc truyền thông (tiếp thị, thiết kế, quảng cáo). Tất cả đều nhân danh sáng tạo khái niệm, tự nhận là bạn của khái niệm
Triết học không phải là cấu tạo (former), phát minh (invent), sản xuất (fabricate) khái niệm, bởi vì các khái niệm không nhất thiết là các dạng thức (form), phát kiến hay sản xuất. Triết học, theo nghĩa chặt chẽ nhất, là sáng tạo ra các khái niệm. (Chứ không phải là chiêm nghiệm, suy tư như các quan niệm trước đây nghĩ vậy). Nghĩa là triết gia là bạn của những thứ mình tạo ra. Hoạt động tạo ra khái niệm đó cho thấy sức mạnh của tình bạn. Mqh giữa triết gia và triết học là tình bạn
Nhưng vì sự sáng tạo cũng cần phải mới, nên kẻ sáng tạo phải vượt trên chính mình. Nghĩa là ta phải phân thân ra, và cái phân thân đó vừa là bạn, vừa là đối thủ của mình
Các triết gia không nên hài lòng với việc chấp nhận các khái niệm mà người ta đưa cho họ, chỉ để lau chùi hay đánh bóng chúng, mà họ cần phải bắt đầu bằng cách chế tạo ra khái niệm, sáng tạo ra chúng, đặt ra chúng và thuyết phục mọi người sử dụng chúng. Tóm lại, cho đến lúc này (TK 19), ai nấy đều tin vào khái niệm của mình, như tin vào một thứ của hồi môn kỳ diệu đến từ một xứ sở nào đó cũng kỳ diệu như thế, nhưng cần phải thay thế niềm tin bằng sự ngờ vực, và cái mà triết gia phải nghi ngờ nhất, đó là các khái niệm, chừng nào mà không phải chính ông ta tạo ra chúng (Plato biết rõ điều này, dù ông rao giảng điều ngược lại)
— Nietzsche
Như vậy, lịch sử triết học là lịch sử sáng tạo ra các khái niệm. Một nền triết học đòi hỏi phải có những người sáng tạo ra khái niệm.
Triết gia là những người sáng tạo khái niệm, nên họ luôn là những người không hợp thời. Những kẻ sáng tạo phải suy nghĩ về sự gây khó chịu của mình để sự sáng tạo đó có thể hiện thực hoá được.
Ta không thể sáng tạo được nếu không thể tạo ra đối thủ của chính mình. Như vậy việc làm triết học là học cách tự biết mình, tự nhận ra chính mình
- Điều kiện để tự biết mình: biết ngạc nhiên
- Điều kiện cho sự ra đời của triết học: có gu triết học. Vật liệu là ngôn ngữ. Không phải chỉ là vốn từ vựng, mà cú pháp phải đạt tới mức cao siêu hoặc phải đẹp lộng lẫy
Khái niệm¶
Khái niệm vừa trường tồn vừa thay đổi theo thời gian¶
Khái niệm, một khi đã ra đời, thì sẽ không chết. Nó sẽ sống cùng lịch sử triết học, nó sẽ đi xuyên qua thời gian. Nó là một bản thể tinh thần được vật chất hoá bằng vỏ ngôn ngữ, và được vĩnh cửu hoá trong cả hai phương diện đó.
Tuy nhiên, dù vỏ ngôn ngữ của nó không thay đổi, thì mỗi người dùng nó sẽ làm mới nó, thay đổi và tiến triển
Khái niệm là gì¶
Không có khái niệm đơn giản. Mọi khái niệm đều có các thành phần, và được định nghĩa bở các thành phần này. Không có khái niệm nào là tất cả, bao quát, phổ quát tất cả, mà chỉ là một mặt cắt. Mọi khái niệm đều chỉ có thể có biên giới
Hình thái/ý niệm của Plato¶
Tư duy dựa vào các giả thiết. Con người từ khả năng suy nghĩ của mình đã tạo ra hình tam giác.
Hình thái là một cái tồn tại một cách độc lập với thế giới này. Tuy nhiên DG cho rằng nó vẫn có đường biên
Kẻ khác và tôi đâu là khái niệm đầu tiên?¶
Sinh con rồi mới sinh cha
Sinh cháu giữ nhà rồi mới sinh ông
Có nhiều chủ thể là bởi vì có kẻ khác, chứ không phải có nhiều kẻ khác thì mới có nhiều chủ thể. Kẻ khác phải là một khái niệm tiên nghiệm, từ đó sinh ra đối tượng đặc biệt,
- « Trong những điều kiện nào thì một khái niệm là khái niệm đầu tiên, không phải là đầu tiên một cách tuyệt đối, mà là đầu tiên so với khái niệm khác ? Chẳng hạn, kẻ khác (autrui) liệu có nhất thiết là thứ hai so với « tôi » ? Nếu nó là thứ hai, thì chính là trong chừng mực khái niệm đó là khái niệm về một kẻ khác – chủ thể hiện diện như một đối tượng – một kẻ khác đặc thù so với tôi : đó là hai thành phần. » ( tr.21)
- « vị thế của kẻ khác là gì, cái chủ thể khác đến «xâm chiếm » khi nó xuất hiện trước tôi như là một đối tượng đặc biệt, và đến lượt mình, tôi cũng đến « xâm chiếm » như một đối tượng đặc biệt khi tôi xuất hiện trước kẻ khác ấy ? Từ góc độ này, kẻ khác không là ai cả, không phải chủ thể cũng không phải khách thể. Có nhiều chủ thể bởi vì có kẻ khác, chứ không phải ngược lại. Vậy nên, kẻ khác đòi hỏi phải là một khái niệm tiên nghiệm, từ đó sinh ra cái đối tượng đặc biệt, chủ thể khác và cái tôi, chứ không phải ngược lại. », tr.22.
- « Kẻ khác, ở đây, không xuất hiện như là một chủ thể hay như một đối tượng, mà như một cái gì rất khác, như một thế giới khả thể (monde possible), như là khả thể của một thế giới đáng sợ. Thế giới khả thể này không có thực, hoặc chưa trở thành hiện thực, tuy nhiên lại không phải là không tồn tại : đó là cái được biểu đạt (exprimé) chỉ tồn tại trong sự biểu đạt (expression), là khuôn mặt hay cái tương đương với khuôn mặt. Kẻ khác, trước tiên là sự hiện hữu này của một thế giới khả thể. », tr.22.
Khi nói về cái tôi là đang nói về ý thức về cái tôi. Còn cái tôi là cái thế giới khả thể. Nó khả thể đến mức nào phụ thuộc vào ý thức của mình. Tôi là cái được biểu đạt, mà nơi mình để biểu đạt chính là khuôn mặt, thế nên khuôn mặt là tôi. Cái tôi là cái phải được biểu đạt ra
Những người online mà không bật cam thì mặc dù mình vẫn biết là họ vẫn tồn tại, nhưng đó vẫn chỉ là một thế giới khả thể
- « Kẻ khác, đó là một thế giới khả thể, như là nó tồn tại trong một khuôn mặt đang diễn tả nó, và được thực hiện trong một ngôn ngữ mang lại cho nó một thực tế. Theo nghĩa này, đó là một khái niệm có ba thành phần không thể tách rời nhau : thế giới khả thể, khuôn mặt hiện hữu, ngôn ngữ thực hoặc là lời nói », tr.23.
Sự trở thành: mỗi một khái niệm sẽ trở thành một thành phần của khái niệm khác. Mỗi khái niệm đều dẫn đến những khái niệm khác
Các tính chất của khái niệm¶
Số nhiều¶
Các khái niệm phát triển tới vô tận, luôn trong tình trạng sáng tạo, và không bao giờ được tạo ra từ hư không.
Tính bất phân định của các thành phần¶
Tính chất kết tụ của các thành phần¶
Hitler chỉ là một người. Nhưng một người sếp có tính Hitler
Các khái niệm có tính ngân rung. Nội dung của các thành phần tuỳ thuộc vào việc nó được đặt cạnh thành phần nào (các thành phần láng giềng). Thế giới khả thể có thể lắp nó trên khuôn mặt. Nó có tính mô đun, nghĩa là có thể lắp vào bất cứ chỗ nào
Nó
Một khái niệm là sự kết hợp giữa các vật dị biệt (những vật có bản chất khác nhau)¶
Khái niệm là vô thể¶
Cơ thể là cấu trúc. (Cơ thể không bộ phận thì chỉ có không có bộ phân thôi, chứ nó vẫn là cơ thể.) Khái niệm là vô thể vì nó không bị lẫn lộn với trạng thái sự vật trong đó nó hình thành. Nó không đến từ hư vô, mà đến từ sự quan sát của các triết gia
Vừa tuyệt đối vừa tương đối¶
•Khái niệm vừa tuyệt đối vừa tương đối : tương đối so với các thành phần của chính nó, so với các khái niệm khác trên cùng một bình diện với nó, so với các vấn đề mà nó phải giải quyết, nhưng nó tuyệt đối vì sự kết tụ mà nó thực hiện, vì vị trí mà nó chiếm giữ trên bình diện, vì những điều kiện mà nó gán cho các vấn đề. Khái niệm là tuyệt đối khi nó là toàn thể (tout), và tương đối khi nó là phân mảnh (fragmentaire)
•« Khái niệm được định nghĩa bằng sự kết tụ, kết tụ nội tại (endo-consistance) và kết tụ ngoại tại (exo-consistance), nhưng nó không có điểm quy chiếu, nó tự quy chiếu (autoréférentiel), nó tự đặt ra chính nó và đặt ra đối tượng của nó, cùng đồng thời khi nó được tạo ra. Chủ nghĩa cấu trúc liên kết cái tương đối và cái tuyệt đối » (tr.27)
Khái niệm tự quy chiếu: khái niệm được sáng tạo ra từ một cái nền, nhưng một khai nó đã được sáng tạo rồi thì nó tự quy chiếu
Khái niệm vừa tương đối so với các thành phần của chính nó, so với các khái
Giải cấu trúc không chống lại cấu trúc, mà chỉ phá vỡ nó thôi
Không phải là suy lý logic (discursif)¶
VD có 2 mệnh đề:
- Đứa trẻ thiếu sữa
- Đứa trẻ thiếu dinh dưỡng
Triết học không phải là một sự kiến tạo suy lý như vậy, nó không liên kết các mệnh đề thành chuỗi
Khái niệm là những trung tâm rung chấn¶
Nó tạo ra các độ ngân rung, biến tấu
•« Sự phụ thuộc lẫn nhau của những cái có thể thay đổi trong các mệnh đề đối lập với tính không thể tách biệt của các rung chấn trong khái niệm. Các khái niệm, vốn chỉ có sự kết tụ hoặc những sắp đặt căng bức ở bên ngoài các dữ liệu, tự do đi vào những mối quan hệ rung chấn không có tính suy lý lo-gic, hoặc bởi vì các thành phần của cái một trở thành những khái niệm có những thành phần luôn dị biệt, hoặc bởi vì chúng cho thấy giữa chúng không có một khác biệt nào về thang bậc, ở bất kỳ cấp độ nào.» (tr.27)
•« Các khái niệm là những trung tâm rung chấn (centre de vibrations), mỗi trung tâm rung chấn ở trong chính nó, và có tác động tới các trung tâm khác. Vì vậy mà tất cả đều cộng hưởng, thay vì đuổi theo nhau hay tương ứng với nhau. Không có lý do nào để cho các khái niệm theo đuổi nhau. Các khái niệm, trong tư cách là những toàn thể được phân mảnh, cũng không phải là những mảnh của một trò chơi ghép hình, vì đường biên của chúng không ăn khớp với nhau. ». (tr.28)
•Có nghĩa là đường biên của các thành phần khái niệm không ăn khớp với nhau để có thể tạo ra một hình cố định như trò chơi ghép hình. Quan hệ giữa các thành phần khái niệm, và quan hệ giữa các khái niệm với nhau, đó là một quan hệ cộng hưởng, rung chấn. Đây là một giải thích rất riêng của Deleuze-Guattari.
Descartes¶
Điểm J là điểm tôi
“Hoài nghi”, “tư duy”, “rung chấn” là động từ, nhưng chúng chỉ là những rung chấn, chứ không phải là một suy lý logic
Các khái niệm được nối với nhau bằng những cây cầu, nhưng những cây cầu này không phải là khái niệm
Kant¶
Kant đem vào khái niệm cogito thời gian. Thời gian trở thành hình thái nội tại, còn không gian trở thành hình thái ngoại tại
Khái niệm phải có sức mạnh để những triết gia đến sau mở rộng nó (như cách mà cogito làm với Kant)
¶
•« Khái niệm triết học không quy chiếu về các nghiệm sinh bởi sự bù trừ, mà, do sáng tạo riêng của nó, khái niệm triết học bao gồm việc dựng lên một sự kiện vượt lên trên mọi kinh nghiệm sống, cũng vượt lên trên mọi trạng thái. Mỗi khái niệm đẽo gọt sự kiện, rồi đẽo gọt lại nó theo cách của mình. Tính chất lớn lao của một nền triết học được đánh giá dựa vào bản chất của các sự kiện mà các khái niệm kêu gọi chúng ta chú ý tới, hoặc là nó khiến chúng ta có khả năng được khai mở trong các khái niệm. Cũng cần cảm nhận, trong những chi tiết nhỏ nhất của nó, mối liên hệ duy nhất, mối liên hệ riêng giữa các khái niệm và triết học như một lĩnh vực sáng tạo. Khái niệm thuộc về triết học và chỉ thuộc về triết học mà thôi ». (tr.37)
Khái niệm thì không chết. Nên nếu nó chết thì nó không phải là khái niệm
Các yếu tố của triết học¶
Nhân vật triết học là con người tư duy, con người suy nghĩ ở trong mỗi chúng ta
